Toepasselijk recht en bevoegde rechter in je freelancecontract

Je werkt als zelfstandige vanuit Nederland, maar je opdrachtgever zit in Duitsland, het Verenigd Koninkrijk of de Verenigde Staten. Zolang alles soepel loopt, denk je er niet over na. Maar zodra een factuur onbetaald blijft of een klant klaagt over je werk, komt de vraag op: wiens wet geldt hier eigenlijk, en bij welke rechter moet ik zijn?

Dat gevoel van onzekerheid is terecht, want er zijn twee verschillende vragen die vaak door elkaar lopen. De eerste gaat over toepasselijk recht: naar welk rechtsstelsel wordt je contract uitgelegd. De tweede gaat over bevoegde rechter: in welk land je een procedure kunt starten. Ze hangen samen, maar het antwoord kan per vraag anders uitvallen.

In dit artikel lees je hoe die twee regels werken voor een freelancer in Nederland, wat er standaard geldt als je niets afspreekt, hoe je het zelf goed vastlegt, en waarom een klant buiten de EU een compleet ander verhaal is. Concreet, met de verordeningen en verdragen erbij die je zelf kunt nakijken.

Wat betekenen "toepasselijk recht" en "bevoegde rechter"?

Twee begrippen, twee keuzes die je in een contract kunt maken:

• Rechtskeuze (toepasselijk recht): de afspraak welk rechtsstelsel je contract beheerst — bijvoorbeeld het Nederlandse recht. Dit bepaalt hoe verplichtingen, aansprakelijkheid, verjaring en opzegging worden uitgelegd.
• Forumkeuze (bevoegde rechter): de afspraak welke rechter een geschil mag behandelen — bijvoorbeeld de rechtbank in het arrondissement waar jij bent gevestigd.

Het is een klassieke misvatting dat deze twee altijd samenvallen. Een Nederlandse rechter kan prima een zaak beoordelen naar Duits recht, en een Duitse rechter naar Nederlands recht. Daarom regel je ze het liefst allebei, en het liefst zó dat ze op elkaar aansluiten: als je voor Nederlands recht kiest, ligt een keuze voor de Nederlandse rechter voor de hand, want die past dat recht dagelijks toe.

Binnen de EU worden beide keuzes geregeld door twee Europese verordeningen: de Rome I-Verordening (Verordening (EG) nr. 593/2008) voor het toepasselijke recht, en de Brussel I bis-Verordening (Verordening (EU) nr. 1215/2012) voor de bevoegde rechter. Ze gelden rechtstreeks in Nederland; je hoeft er geen extra Nederlandse wet bij te zoeken.

Welk recht geldt als je niets afspreekt?

Heb je geen rechtskeuze in je contract staan, dan valt de vraag niet in een gat — Rome I vult het in. De hoofdregel voor een dienstverleningscontract staat in artikel 4, lid 1, onder b: de overeenkomst wordt beheerst door het recht van het land waar de dienstverlener zijn gewone verblijfplaats heeft.

Voor jou als freelancer in Nederland is dat goed nieuws: verricht je een dienst (advies, ontwerp, ontwikkeling, tekst, consultancy), dan is bij gebreke van een keuze in beginsel Nederlands recht van toepassing — ook als de klant in het buitenland zit. Je hoeft dus niet automatisch bang te zijn dat je aan een onbekend rechtsstelsel vastzit.

Toch is "niets afspreken" geen slimme strategie, om drie redenen:

1. De uitzonderingsclausule. Blijkt uit alle omstandigheden dat het contract veel nauwer verbonden is met een ander land, dan kan de rechter alsnog dát recht toepassen (artikel 4, lid 3).
2. Voorrangsregels. Sommige dwingende bepalingen van een ander land (denk aan bepaalde consumenten- of arbeidsbescherming) kunnen ondanks je rechtskeuze blijven gelden (artikel 9). Voor puur zakelijke freelance-opdrachten speelt dit meestal niet, maar het bestaat.
3. Onzekerheid en discussie. Zonder expliciete keuze begint elk conflict met een voorvraag: welk recht geldt eigenlijk? Dat kost tijd en geld voordat je überhaupt over de kern praat.

De les: reken niet op de standaardregel, maar leg je keuze vast. Dan weet je het zeker.

Welke rechter is bevoegd zonder forumkeuze?

Ook hier is er een vangnet. Zonder forumkeuze bepaalt Brussel I bis de bevoegde rechter. Twee routes zijn voor freelancers het belangrijkst:

• Woonplaats van de gedaagde (artikel 4). De hoofdregel is dat je iemand aanspreekt bij de rechter van het land waar die persoon of dat bedrijf gevestigd is. Wil jij een onbetaalde factuur innen bij een Duitse klant, dan is de Duitse rechter in beginsel bevoegd.
• Plaats waar de dienst is verricht (artikel 7, lid 1, onder b). Bij dienstverlening mag je ook procederen bij de rechter van de plaats waar de diensten volgens het contract zijn of hadden moeten worden verricht.

Voorbeeld: je bouwt vanuit Rotterdam een website voor een bedrijf in België, en de laatste termijn wordt niet betaald. Zonder forumkeuze kun je kiezen: de Belgische rechter (woonplaats klant) of, afhankelijk van waar de dienst feitelijk is verricht, mogelijk de Nederlandse rechter. Handig, maar het blijft afwachten en uitleggen — precies wat je met een forumkeuze voorkomt.

Een groot voordeel binnen de EU: kies je in je forumkeuze voor de rechter van een EU-lidstaat, dan is een vonnis van die rechter automatisch uitvoerbaar in alle andere lidstaten, zonder aparte erkenningsprocedure (exequatur). Dat maakt een forumkeuze voor een EU-rechter praktisch heel sterk.

Hoe leg je rechtskeuze en forumkeuze goed vast?

Rome I (artikel 3) geeft je volledige vrijheid van rechtskeuze, en Brussel I bis (artikel 25) erkent een forumkeuze ongeacht waar de partijen wonen — mits schriftelijk vastgelegd en aantoonbaar door beide partijen aanvaard. De vorm luistert dus nauw. Een goede regeling bevat:

• [ ] Eén expliciete rechtskeuze, bijvoorbeeld: "Op deze overeenkomst is Nederlands recht van toepassing."
• [ ] Eén expliciete forumkeuze, bijvoorbeeld: "Geschillen worden bij uitsluiting voorgelegd aan de bevoegde rechter te [jouw arrondissement]."
• [ ] Schriftelijk en aantoonbaar aanvaard — in de ondertekende overeenkomst zelf, of in algemene voorwaarden waarnaar duidelijk wordt verwezen én die de klant vóór of bij het sluiten heeft ontvangen.
• [ ] Consistent op al je documenten — offerte, opdrachtbevestiging en factuur horen dezelfde keuze te noemen, zodat er geen tegenstrijdigheid ontstaat.
• [ ] Passend bij de tegenpartij — een exclusieve keuze voor de Nederlandse rechter is prettig voor jou, maar een grote buitenlandse klant zal er soms niet mee akkoord gaan. Beter een werkbare afspraak dan een clausule die de deal blokkeert.

Let op één valkuil met algemene voorwaarden: als beide partijen naar hún eigen voorwaarden verwijzen (de "battle of forms"), kan onduidelijk worden welke keuze geldt. Zet de belangrijkste afspraken daarom bij voorkeur in de hoofdovereenkomst zelf.

Wat als je opdrachtgever buiten de EU zit?

Zodra je klant buiten de EU zit, vallen Rome I en Brussel I bis deels weg als vangnet — en vooral: een Nederlands vonnis is niet vanzelf uitvoerbaar in dat land. Dan gaat het erom of het betrokken land is aangesloten bij een verdrag.

• Haags Forumkeuzeverdrag (2005). Dit verdrag laat aangesloten landen een exclusieve forumkeuze respecteren en elkaars vonnissen erkennen en uitvoeren. Het geldt sinds 1 oktober 2015 in de EU. Aangesloten zijn onder meer alle EU-landen, het Verenigd Koninkrijk, Mexico, Singapore, Montenegro, Oekraïne, Moldavië, Albanië, Zwitserland (sinds 1 januari 2025), Noord-Macedonië, Bahrein en Monaco. Kies je in een contract met zo'n partij bij uitsluiting voor de Nederlandse rechter, dan sta je sterk.
• Haags Vonnissenverdrag (2019). Breder dan het forumkeuzeverdrag: het regelt erkenning en uitvoering van vonnissen ook zónder exclusieve forumkeuze. Voor het Verenigd Koninkrijk is dit sinds 1 juli 2025 in werking, voor procedures die op of na die datum starten. Sinds Brexit geldt Brussel I bis niet meer tussen het VK en de EU; deze verdragen vullen dat gat nu grotendeels op.
• Landen zonder verdrag (bijvoorbeeld de VS). Met de Verenigde Staten bestaat geen algemeen verdrag over erkenning van vonnissen. Een Nederlands vonnis moet je daar dan via de nationale procedure opnieuw laten erkennen, wat kostbaar en onzeker is. In zulke gevallen kiezen partijen vaak voor arbitrage: een arbitraal vonnis is dankzij het Verdrag van New York (1958) in ruim 170 landen relatief eenvoudig af te dwingen.

De praktische les: een forumkeuze is pas zoveel waard als de mogelijkheid om het vonnis daarna ook echt te innen. Kijk dus niet alleen naar welke rechter je kiest, maar ook naar of dat vonnis in het land van je klant iets betekent.

Hoe krijg je je geld als je gewonnen hebt?

Gelijk krijgen is één ding, betaald worden een tweede. Binnen de EU zijn er hulpmiddelen die speciaal voor grensoverschrijdende vorderingen zijn gemaakt:

• Europese procedure voor geringe vorderingen (Verordening (EG) nr. 861/2007): voor grensoverschrijdende geschillen tot € 5.000 (exclusief rente en kosten). Grotendeels schriftelijk, met standaardformulieren, en het vonnis is in andere lidstaten erkend zonder aparte procedure.
• Europees betalingsbevel (Verordening (EG) nr. 1896/2006): voor onbetwiste geldvorderingen, ook grensoverschrijdend.
• Europese executoriale titel (Verordening (EG) nr. 805/2004): waarmee een onbetwist vonnis direct in een andere lidstaat uitvoerbaar is.

Voor grotere, internationale zaken kun je in Nederland ook terecht bij de Netherlands Commercial Court (NCC), sinds 1 januari 2019 een gespecialiseerde kamer van de rechtbank en het gerechtshof Amsterdam die volledig in het Engels procedeert. Handig als je klant geen Nederlands spreekt, maar de griffierechten liggen er wél hoger dan bij een gewone rechtbank — voor de meeste zzp-geschillen is dat overkill.

Conclusie

Regel in je freelancecontract twee dingen expliciet en schriftelijk: welk recht van toepassing is (rechtskeuze) en welke rechter bevoegd is (forumkeuze). Zonder afspraak geldt voor een dienstverlener in Nederland vaak Nederlands recht en kun je meestal in Nederland of in het land van de klant procederen — maar zeker weet je het pas als je het vastlegt. De belangrijkste volgende stap: check je huidige offerte, opdrachtbevestiging en algemene voorwaarden op één consistente rechts- en forumkeuze, en beoordeel bij klanten buiten de EU of een Nederlands vonnis daar via een verdrag ook echt afdwingbaar is. Twijfel je bij een grote opdracht? Leg je contract voor aan een advocaat; dit artikel is algemene informatie en geen juridisch advies.